ГЕЛИОБИОЛОГИЯ (гелио… ва биология) — биофизикаиинт қуёш активлигининг Ер биосферасидаги ҳар хил ҳодисалар билан боғланишини ўрганадиган бўлими. Қуёш тирик организмларга бевосита (электромагнит нурланиш, қуёшдаги чақнашлардан юқори энергияга эга бўлган протонлар) ва билвосита (Ер ионосфераси, магнитосфераси ва атмосферасига Қуёш радиацияси таъсири орқали) таъсир этиши мумкин. Гелиобиология ана шу омилларнинг биологик системалар ҳолатига таъсири қонуниятларини ўрганади, уларни миқаорий жиҳатдан тахлил қилиб, таъсир механизмини аниқдайди. Гелиобиологияга рус олими А. Л. Чижевский (1915) асос солган. Аммо қуёш активлигининг Ердаги тирик организмлар ҳаётига таъсирини унгача швед С. Аррениус ва б. ҳам кўрсатиб ўтишган. Таниқли олимлардан М. Фор, Г. Сарду, Г. Валло (Франция), М. Таката (Япония), Ж. Пиккарди (Италия), Н. А. Шульц, В. П. Десятов (Россия) Г. нинг ривожланишига катта ҳисса қўшишди. Қуёш активлиги одамлар нерв системасининг функционал ҳолатига, уларнинг касалланиши ва ўлимига, ўсимликлар ҳосилдорлигига, ҳайвонлар, жумладан зараркунанда ҳашаротларнинг кўпайиш интенсивлиги, ҳайвонлар миграцияси ва б. бир қанча биологик ҳодисаларга таъсир этиши тўғрисида далиллар мавжуд. Бу ҳодисалар даврий такрорланиб туриши ёки апериодик хусусиятга эга бўлиши мумкин. Бундай ҳодисаларнинг намоён бўлиши, интенсивлиги ва фазовий тарқалиши муайян гелиофизик омилларга яхши мое келади. Хусусан биологик жараёнларнинг аниқ такрорланиб туриши қуёш активлигининг 11 йиллик ва ундан кўпроқ циклига ҳамда қуёшнинг ўз ўқи атрофида айланишига боғлиқлиги аниқланган. Қуёшдаги фаол майдонларнинг давомийлиги бу майдонлардан тарқалаётган нурлар таъсирининг даврийлигини белгилайди. Апериодик ўзгаришлар, одатда, Қуёшдаги чақнашлардан кейин пайдо бўладиган геомагнит бўронлар билан тушунтирилади. Гелиофизик омиллар тирикликнинг мавжудлиги шарти (фотосинтез, биологик ритм ва б.) бўлиши билан бирга биосферада содир бўлиб турадиган кўнгилсиз ҳодисаларни келтириб чиқариши мумкин. Гелиофизик ҳодисаларнинг табиатини ўрганиш ва олдиндан тушунтириб бериш экология, космик биол., тиббиёт ва қ. х. да катта аҳамиятга эга.
Ад.: Чижевский А. Л., Влияние солнечной активности на биосферу, М., 1982; Проблемы космической биологии, т. 43, М., 1986.