КАТАГЕНЕЗ (юн. kata — юқоридан қуйига бўладиган ҳаракатни билдирадиган қўшимча ва… генез)
1) биологияда организмларнинг соддалашган экологик муҳитга ўтиши туфайли морфофизиологик тузилишининг пасайишига, бир қанча органлар ва органлар системасининг дезинтеграцияси ва редукциясига олиб келувчи регрессив эволюция. К. га мисол қилиб организмларнинг ўтроқ ёки паразит яшашга утиши туфайли улар тузилишининг ўзгаришини кўрсатиш мумкин. Катагенез термини регрессив эволюциянинг морфологик ўзгаришларини эмас, балки экологик ва генетик томонларини ҳам ўз ичига олиши билан катаморфоздян фарқ қилади.
2) геологияда — чўкинди тоғ жинслари ҳосил бўлгандан сўнг диагенез натижасида ва уларнинг метаморфик тоғ жинсига айланишига қадар кимёвийминералогик шаклланиш босқичи (яна қ. Литогенез). К. терминини рус олими А. Е. Ферсман (1922) тавсия этган. Катагенезда тоғ жинслари кучли зичланади, иккиламчи минераллар ҳосил бўлади, моддалар қайта кристалланади. Катагенез тектоник ҳаракатлар натижасида тоғ жинсларининг чуқурликка чўкишидан ҳосил бўладиган босим ва т-ранинг кўтарилишидан содир бўлади. Катагенез қонуниятларини билиш амалиётда катта аҳамиятга эга. Мас, чўкинди қатламларнинг нефтга истиқболини баҳолашда, қазилма кўмирлар, норуда қурилиш материаллари ва б. нинг хусусиятларини башорат қилишда Катагенезнинг аҳамияти катта. Хорижий адабиётларда Катагенез ўрнида «диагенезнинг кечки босқичи» ибораси қўлланилади.