СТАТИКА

СТАТИКА (юн. ststike — жисмларнинг огирлиги ва мувозанати ҳақидаги таълимот) — механика бўлими; жисмларнинг уларга қўйилган кучлар таъсирида мувозанатда бўлиш шарти ўрганилади. Қаттиқ жисмлар Статикаси, суюкликлар Статикаси (гидростатика) ва газлар С. си (аэростатика) га бўлинади. Қаттиқ жисмлар Статикаси эса аналитик ва геометрик Статикага бўлинади. Аналитик Статика асосида мумкин бўлган кўчишлар принципи ётади; бу принцип ёрдамида ихтиёрий механик тизимнинг мувозанат шартлари аникланади. Гео метрик Статика механиканинг асосий қонунларидан келиб чиқувчи, тажриба ва кузатишлар натижасида аникланган қуйидаги аксиомаларга асосланади:

1) инерция аксиомаси — жиемга қўйилган кучлар тизими ўзаро мувозанатлашса, жисм тинч ҳолатда бўлади ёки тўғри чизиқли текис ҳаракат қилади.

2) мувозанат аксиомаси — эркин жиемнинг исталган 2 нуқтасига миқдорлари тенг, йўналиши эса шу нуқталардан ўтувчи тўғри чизиқ бўйича қарамақарши томонга йўналган 2 та куч таъсир этса, буқдай кучлар ўзаро мувозанатлашади; 3) параллелограмм аксиомаси — жиемнинг бирор нуқтасига қўйилган турли йўналишдаги 2 кучнинг тенг таъсир этувчиси микдор жиҳатдан шу кучларга қурилган параллелограммнинг улар қўйилган нуқтадан ўтувчи диагоналига тенг ва шу диагонал бўйича йўналади; 4)таъсир ва акс таъсир аксиомаси — 2 жиемнинг бирбирига ҳар қандай таъсири ўзаро таъсирга эга бўлиб, бу таъсирлар ҳар доим катталиги жиҳатдан тенг ва йўналиши жиҳатдан қарамақаршидир. Бу қонунни биринчи бўлиб И. Ньютон таърифлаган. Геометрик Статика услубларидан фойдаланиб қаттиқ жисмларнинг мувозанат ҳолатлари ўрганилади. Бунда, асосан, қуйидаги 2 турдаги масалани ечиш кўрилади:

1) жисмга қўйилган кучлар тизимини оддий кўринишга келтириш;

2) жисм мувозанатда бўлиши учун унга қўйиладиган кучлар тизими қандай шартларни қаноатлантиришини аниқлаш. Статиканинг асосий тушунчаларига моддий нуқта, мутлақ қаттиқ жисм, саноқ тизими, эркин жисм, куч, бирор нуқтага ёки укда нисбатан куч моменти, жуфт кучлар киради. Кучларни ва уларнинг моментларини қўшиш векторларни қўшиш қоидаси бўйича амалга оширилади. Берилган жисмга таъсир этувчи барча кучлар Ғ нинг геометрик йиғиндисига тенг бўлган R катталикка бу кучлар тизимининг бош вектори, шу кучларнинг Омарказга нисбатан моментлари т0 (Ғк) нинг геометрик йиғиндисига тенг бўлган Мй катталикка эса марказга нисбатан кучлар тизимининг бош моменти дейилади: R қ ЪҒ^Мқ1. та(Ғк). Демак, мутлақ қаттиқ жисмга қўйилган кучлар тизими битта бош вектор ва битта бош моментга келтирилар экан. Ҳар қандай кучлар тизимининг мувозанатда бўлиши учун бу кучлар тизимининг бош вектори ва ихтиёрий келтириш марказига нисбатан бош моменти нолга тенг бўлиши зарур ва етарлидир. Статика масалаларини график услублардан фойдаланиб ечиш кучлар кўпбурчагини ва арқонли кўпбурчакни ясашга асосланган.

Ад.: Ўрозбоев М. Т., Назарий механиканингасосий курси, Т., 1966; Шоҳайдарова П. ва б., Назарий механика, Т., 1991; 3 о и ров Ж., Назарий механика, Т., 1998.