QAMASHI TUMANI

QAMASHI TUMANIQashqadaryo viloyatidagi tuman, 1937 yil 29-sentyabrda tashkil etilgan. 1962-yil 24 dek. da Qarshi tumaniga qoʻshilgan. 1964-yil 31 dek. da yana qaytadan tashkil etilgan. Shim. dan Chiroqchi, Yakkabog, Shahrisabz tumanlari, gʻarbdan Koson tumani, jan. dan Gʻuzor, Dehqonobod tumanlari, sharqdan Surxondaryo viloyatining Boysun tumani bilan chegaradosh. Mayd. 2,66 ming km2. Aholisi 191,4 ming kishi (2005). Tumanda 11 qishloq fuqarolari yigʻini (Yortepa, Jonbuzsoy, Koʻkbuloq, Laylaksoy, Oqravot, Toʻqboy, Chim, Qamay, Qiziltepa, Korabogʻ, Qoratepa) bor. Markazi — Qamashi shahri Tabiati. Tuman hududi gʻarbdan sharqqa 150 km, shim. dan jan. ga 40—45 km ga choʻzilgan. Hududining gʻarbiy qismi relyefi, asosan, tekislikdan iborat. Umumiy maydonining ʻ/4 qismini Qarshi dashti egallagan. Tuman relyefi sharqqa tomon koʻtarila boradi, tekisliklar, qiradirlar, soʻngra past va balandroq togʻlar almashinib keladi. Hisor tizmasining jan. gʻarbiy tarmoqdaridan boʻlgan Chaqchar togʻi viloyatdagi eng baland togʻ boʻlib (Katta Xuroson, asli Katta Xarsang choʻqqisi, 3749 m), Qashqadaryo havzasini Surxondaryo havzasidan ajratib turadi. Tumanda qazilma boyliklardan — turli xil qurilish materiallari mavjud. Qashqadaryo (tumanning eng gʻarbiy tekislik qismida 30 km masofada oqib oʻtadi) va uning irmogʻi Langar asosiy suv manbalaridir. Qashqadaryo havzasiga kiruvchi Yakkabogʻdaryo va Gʻuzordaryoning yuqori qismlari (Qizildaryo, Tirnasoy, Katta Uradaryo) ham tuman hududidan suv oladi. Qashqadaryo viloyatidagi eng yirik Chimqoʻrtn suv ombori tuman hududida joylashgan. Xoʻjaliklarni suv bilan taʼminlovchi ariq va kanallar (Chim, Janbuz, Tayoqli, Sagʻanak kabilar) shu suv omboridan boshlanadi. Iqlimi kontinental. Oʻrtacha yillik t-ra 7,2°. Yanv. oyining oʻrtacha t-rasi —4,6°, iyulniki 20,1°. Vegetatsiya davri tekislik qismida 240 kun, togʻli qismlarida 200 kun. Yillik yogʻin 327 mm dan (tekislikda) 612 mm gacha (togʻlik qismida). Tuproqlari ham tekislikdan togʻlarga tomon oʻzgarib boradi: tipik boʻz tuproq, qoʻngʻir boʻz tuproq, qumoq boʻz tuproq; daryo vodiylarida oʻtloqi tuproqlar tarqalgan.

Turli xil efemeroidlar — qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, noʻxatak, lolaqizgʻaldoq, shuningdek, kovrak, bugʻdoyiq, oqquray, qoramurch, yantoq, qizilmiya, yulgʻun, tol, archa, zarang, pista, bodom, doʻlana, itburun, qatrangʻi, yovvoyi olcha, yongʻoq va boshqalar oʻsadi. Tulki, quyon, qobon, togʻ ayigʻi, kiyik, boʻrsiq, jayra, kalamush, sichqon, turli xil zaharli ilonlar, echkemar, kaltakesak; parrandalardan kaklik, kaptar, chil, soʻfitoʻrgʻay, zargʻaldoq, chumchuq, chugʻurchiq, bedana, lochin, burgut, qirgʻovul va boshqalar bor.

Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, rus, tatar va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km2 ga 72 kishi. Shahar aholisi 33,6 ming kishi, qishloq aholisi 157,8 ming kishi (2005).

Xoʻjaligi. Tumanda 3,5 mingga yaqin korxona, jumladan sanoat, qurilish, savdo va umumiy ovqatlanish, maishiy xizmat koʻrsatish va h. k. faoliyat koʻrsatmoqda. Paxta tozalash, gʻisht zdlari, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxonalar, kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar bor. 3 ta qoʻshma korxona ishlab turibdi. Qamashi tumani, asosan, paxtachilik va gʻallachilikka ixtisoslashgan. Togʻli hududlarda bahorikor gʻallachilik (bugʻdoy, arpa) rivojlangan. Pillachilik bilan ham shugʻullaniladi. Chorvachilikning muhim sohasi qoramolchilik (asosan, sugʻoriladigan zonada), qoʻychilik (togʻ zonasida) hisoblanadi. Tumanda shirkat. dehqon, fermer xoʻjaliklari va boshqalar qishloq xoʻjalik korxonalari bor. Ekin maydonlarining 9,8 ming ga yeriga paxta, 25,6 ming ga yeriga gʻalla, shuningdek, sabzavot va kartoshka, yemxashak ekinlari ekiladi. Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 61,4 mingga yaqin qoramol, 110,3 mingdan ziyod qoʻy va echki, 130,2 mingdan ziyod parranda, 3,4 mingga yaqin yilqi boqiladi.

85 umumiy taʼlim maktabi (52,5 ming oʻquvchi), 2 litsey va ixtisoslashgan maktab, bolalar musiqa maktablari, mehribonlik uyi, 4 kasb-hunar kolleji (3,2 ming talaba), markaziy kutubxona, 12 klub muassasalari, madaniyat uylari bor. «Egachim» folklor etnografik, «Qirgʻaldoq» bolalar etnografik, «Mingbarg», «Boʻyrachi», «Boʻston», «Mahallada duvduv gap» ashula va raqs ansambllari faoliyat koʻrsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, tugʻruqxona, poliklinika, ambulatoriya, 12 qishloq vrachlik punkti, 35 feldsher akusherlik punktida 257 vrach, 1637 oʻrta tibbiy xodim aholiga xizmat koʻrsatadi. Tuman hududidan Qarshi — Kitob t. y., Katta Oʻzbekiston trakti oʻtadi. Qamashi shahridan Qarshi shahri va boshqalar tumanlar markazlariga avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. 1941-yil 16-iyundan «Qamashi haqiqati» gaz. chop etiladi.

Prev Article

QAMASHI

Next Article

QAMBAR